Монголчууд нүүдэлчин ай­маг, улс байсан хэдий ч хот суурин газар байгуулж байсан, бас нүүж, суурьшиж явсан түүхэн уламж­лалтай ард түмэн. Хэдий манай нийслэл нэгэн үедээ “эсгий хот“ гэж нэрлэгдэж байсан боловч одоо нэг сая гаруй хүнтэй томоохон хот болон хөг­жих байна. Улаанбаатар манай хувьд орчин үеийн хот байгуу­лалтын үлгэр загвар, бас анхны гараа нь. Манай нийслэлээс өрнө, дорнын янз хэлбэр бүгд харагддаг ч яг нарийн­даа Европ маягийн хот үүссэн гэж судлаачид үздэг юм билээ.
 
  Харин дараагаар нь барих хот ямархан хот байхыг хэн ч төсөөлж чадахгүй. Хамгийн гол нь хот байгуу­лалтын амин гол хэсэг бол ерөнхий төлөвлөгөө юм. Манай нийслэл хот өдгөө тав дахь ерөнхий төлөв­лөгөөгөө хэрэгжүүлж байна.
 
  Гэтэл зарим аймгийн төв төдий­­лөн сайн боловсруулсан төлөв­лөгөөтэй эсэх нь мэдэх­гүй. Юутай ч хот байгуулалтын ерөн­хий төлөвлөгөөг зохиож түүнийг хатуу мөрдөх нь хамгийн гол зүйл.
 
  Түүнийг хатуу, хууль мэт мөр­дөхгүй бол зөвхөн цаас болж хувирах бөгөөд хэн дуртай хүний харандааны үзүүрээр хот босно гэсэн үг.
 
  Сүүлийн жилүүдэд манайд Эрдэнэт, Дархан, Чойбалсан, Бага­нуур зэрэг хот тосгод аймгийн төвүүд бүгд л хотын шинж олж тэнд байдаг зовлон бэрхшээлийг эдэлж эхэлж байна.
 
  Ялангуяа хотыг анхнаас нь бодолцож барьж байгуулахгүй бол юунд ч хүргэж болох олон асуудалтай тулгарч, бараг хотоо хаяад нүүх ч байдалд тулж байгаа жишээ дэлхий дахи­наа олонтаа тохиолдож байлаа. Манай Монголд ч гэсэн зарим аймаг, сумын төвүүд нүүж л байлаа.
 
  Хот байгуулалтыг зөвхөн хэдэн байшин барих мэтээр төсөө­лөх нь дэндүү гэнэн хэрэг бөгөөд хот өөрөө урлаг юм.
 
  Тийм болохоор түүний архи­тек­турын шийдэл, газар зүйн байр­шил, усны болоод цахилгаан эрчим хүчний хангамж, дэд бүт­цийн шийдэл нь хотын амин чухал зүйлс.
 
  Үүний хажуугаар мартаж болох­гүй нэг зүйл бол хот хэзээ нэгэн цагт томорч урьд өмнө төсөөлж байгаагүй хүндрэлүүд гарч ирдэг. Тухайлбал манай нийслэл хотыг нэг үе 400-500 хүнтэй хот байх мэтээр төсөөлж байсан бол өнөө­дөр нэг сая гаруй оршин сууг­чтай болчихлоо.
 
  Харин хотын агаарын бохир­дол ийм хэмжээнд хүрнэ гэж хэн ч зүүдлээгүй.
 
  Учир нь нөгөө л цэвэр онгон байгаль хэвээрээ байх мэт бодож, цахилгаан станцуудыг хотын бараг төв баруун хэсгүүдээр байр­шуулсан нь агаарын хэвийн найр­лага, бүтцэд асар их өөрчлөлт гарч одоо хэрхэх вэ? гэдэгтэй тулж байна.
 
  Үүнээс гарах арга зам нь утаагүй түлш, гүйцэд шаталттай зуух. Хамгийн гол шүүлтүүр бол ногоон ургамал, ой, мод бүхий тал­бай, цэцэрлэгжсэн орчин гэж үзэж болно. Яагаад гэвэл дэлхий ертөнцийн хүчил төрөгчийн хийн энэхүү давхаргыг 3.5 тэрбум жилийн хугацаанд зөвхөн ногоон урга­мал л үүсгэсэн байдаг.
 
  Тийм болохоор тэрхүү утаагүй түлш, угааргүй зуухны тухай бодож болох боловч хамгийн гол арга хэмжээ бол ногоон ургамал.
 
  Өнөөдөр Улаанбаатар хот нэг сая гаруй хүнтэй том хот болсон. Харин ийм том хотын амин сүнс нь зөвхөн ногоон байгууламж. Гэтэл ногоон ургамал ямар­ их ач холбогдолтойг бид өнөө хир сайн ойлгохгүй байна. Жишээ нь нэг га ойн мод сөөг нь 18 сая шоо метр агаарыг цэвэршүүлж, утаа униарын 30-35 хувийг өөртөө шингээдэг. Энэ нь яндангийн утаа униарыг шүүж, мод ургамал өвлийн улиралдаа навч шилмүүсгүй бол­сон үедээ ч агаарын бохирдлыг 40 хувь хүртэл багасгаж дуу чимээг ихээхэн бууруулдаг байна. Ялангуяа навчит мод техникийн болон бусад дуу чимээний 25 хувийг замхруулж, тоос шороог 21-76 хувь хүртэл өөртөө барьж, хэт халалт болон хөрөлтийг 2-3 хэмээр бууруулан хот, суурин газарт бичил уур амьсгал бий болгодог.
 

 
  Асфальт чулуун зам талбай бүхий газар, шил, тоосгон ханатай барилга, байгууламж ихтэй төв суурин газрын агаар илүү халуун бүгчим байдаг.
 
  Мод ургамал тарьж суулгаж цэвэр­шүүлснээр орчин тойрны чийг тунадасны 75 хувь нь хөрсөнд шин­гэж агаарын чийгшилтийг 4-7 хувь ихэсгэж нарны хэт төөнөлтийг 10-15 дахин багасгадаг гэж эрдэмтэд тооцоолжээ. Энэ байдлаас үзэ­хэд ногоон байгууламжийн ач холбогдол хот суурин газарт асар их бөгөөд зөв­хөн үүнийг төлөвлөж хэрэгжүү­лэх учиртай.
 
  Үүний тулд ногоон байгууламж, цэцэрлэгжилт гэдэг ойлголт хот суурин газарт илүү хамаатай бөгөөд үүний ач холбогдлын тухай цөөхөн үг хэлэх гэсэн юм.
 
  Учир нь хотын ногоон байгуу­ламж гэдэг хотын агаарыг цэвэршүүлж, агаарыг чийгшүүлд­гээс гадна хүмүүсийн ажиллаж амьдрах тохьтой нөхцөлийг бүр­дүүлж, хотын экосистемийг зохи­цуулж өгдгөөрөө өндөр ач холбогдолтой. Тиймээс ногоон ургам­лаас өөр тийм гайхамшигт шүүлтүүр өнөө хир нь байхгүй. Хот суурин газрыг барьж байгуулахдаа ногоон мод ургамал тарьж суулган тохижуулдаг нь хот байгуулалтын жишиг юм.
 
  Өнөөдөр Улаанбаатар хотод нэг хүнд 6,3 ам цэцэрлэгжсэн талбай ногдож байгаа нь ийм хэмжээ­ний хотуудын жишгээр авч үзвэл 2-3 дахин доогуур үзүү­лэлт юм. Юутай ч хотын ерөнхий төлөвлөгөөний дагуу ногоон байгуу­ламж, цэцэрлэгт хүрээ­лэнгүүдээ төлөвлөн газрыг нь авч үлдээд дараа нь тэрхүү цэцэрлэгээ бай­гуулж болно шүү дээ.
 
  Гэтэл газар ч үгүй үлдчихээд дараа нь цэцэрлэг байгуулах гэвэл аль хэдийнэ барилга байгууламж болчихоод хэн ч цэцэрлэгт зориулж газраа өгөхгүй. Ийм бай­далд хүрэхгүйн тулд тэрхүү ерөн­хий төлөвлөгөө, ерөнхий схем гэдгийг яриад байгаа хэрэг.
 
  Хот, суурин газрыг цэцэрлэг­жүүлэхдээ эхлээд барилга, байшин, бусад зүйлээ сайн төлөвлөсний эцэст ногоон байгууламжаа суури­луулах бөгөөд эс тэгвэл хийсэн юм чинь газарт орж эвдэж устах нь их байдаг.
 
  Мод сөөг тарина, ургуулна гэдэг бүхэл бүтэн шинжлэх ухаан учраас ямар нэгэн дад­лага турш­лагагүйгээр хотыг цэцэрлэг­жүүлэх байтугай хашаа хороогоо ч олигтой өөд нь татчих мэдлэг, мэргэжил дутдаг.
 
  Тийм цаг үе таарлаа ч ном хараад тэр бүр ойлгогдохгүй. Ийм учраас ойжуулна, цэцэрлэгжүүлнэ гэдэг амаргүй ажил бөгөөд танд мэдлэг, арга туршлага хуримт­лагдсан байх ёстой.   Ганц ч мод ургуулж үзээгүй байж мод тарих амархан мэт төсөө­лөх нь гэнэн хэрэг. Тийм ч учраас өнөө хир хийсэн бидний хөдөлмөр яагаад үр дүнд хүрэхгүй байна вэ.
 
  Үүнд учир бий. Жишээ нь манай монголчууд мод, ургамал тарьж байсан түүхэн уламжлал багатайн дээр байгаль цаг уурын хүчин зүйл гэж нэг адармаатай юм манай оронд байдаг.
 
  Тэр нь зундаа 35-40 хэм халж, өвөлдөө 40-55 хэм хүйтэрдэг эрс тэс уур амьсгал. Хамгийн хүндрэлтэй зүйл бол хуурайшилт.
 
  Жилд унадаг хур тунадасны хэмжээгээрээ манай орон их сул газарт тооцогдох бөгөөд цаг уурын энэхүү хүчин зүйлийг тооцох учиртай.
 
  Сүүлийн үед манай нийс­лэлээс хашаа, хороондоо өөрийн­хөө хөрөнгөөр мод тарьсан айлыг урамшуулах журам гаргаад мөр­дөж байна. Энэ нь тарьж сур, ургуулсны чинь дараа урамшуулъя гэсэн бодлого бөгөөд мод тарьж, ургуулж, бас үхүүлж, түүний зовлон жаргалыг мэдэхгүй хүнд шууд газарт булсан дор нь шагнахгүй, 2-3 жил ургуулсны нь дараа урамшуулдаг журам юм.
 
  Цаашдаа зөвхөн хашаа хороог биш, Туул, Сэлбэ голын сав болон ойжуулалтын, мод үржүүлгийн газрыг ч ингэж урамшуулах хөшүүрэг хэрэглэж болно. Та 100 га газрыг ойжуулчих, 5 жилийн дараа 100 сая төгрөг өгнө гэвэл энэ ажил руу хошуурах ард иргэд, байгууллага, сонирхогчид их гарна гэж бодож байна.
 
  Хот суурин газрыг цэцэрлэг­жүүлэх ажлын эрх зүйг сайн болгож хийх ажлыг нь бодлого чиглэлтэйгээр эхнээс нь зохион байгуулах учиртай. Тухайлбал гэр хороолол үүсч байхад л мод тариу­лах арга хэмжээ давхар авч байсан бол өнөөдөр хаана ч гэсэн хот ногоорчихсон л байх байсан. Ингэж хандах нь аль алиндаа хэрэгтэй байсан.